🌱🌱🌱MỖI NGÀY MỘT LÁ CÂY - ZANTHOXYLUM SP. (SẺN/HOÀNG LỰC)🌱🌱🌱

 MỖI NGÀY MỘT LÁ CÂY - ZANTHOXYLUM SP. (SẺN/HOÀNG LỰC/XUYÊN TIÊU)

SẺN/HOÀNG LỰC 黄力 Huáng lì/ XUYÊN TIÊU 川椒 Chuān jiāo

Tên khoa học: Zanthoxylum sp. họ Cam (Rutaceae).

Tên khác: Sẻn gai - Sẻn hôi - Sẻn lá to - Sưng - Hoàng lực 黄力 Huáng lì - Thục tiêu - Hoa tiêu - Xuyên tiêu 川 椒 Chuān jiāo - Sơn tiêu 山 椒 Shānjiāo (TQ) - Lướng diện châm - Mác khén _ Chứ xá - Chiêu khạt.  

 

Rễ cây Xuyên tiêu

Bộ phận dùng: Trái già, đã chế biến khô của nhiều loại sẻn, vẫn quen gọi là "hạt' (Fructus Zanthoxyli).

Đã được ghi vào DĐVN (1983).

Mô tả: Cây sẻn lá to, còn gọi là Hoàng mộc có nhiều gai (Zanthoxylum rhetsoides Drake) là cây gỗ nhỡ, cao tới 10m, rất nhiều gai. Lá kép lông chim chẵn, dài 30-40cm, lá chét hình trứng nhọn, dài 10cm, rộng 4cm, hơi có răng cưa ở mép. Mặt dưới và mặt trên gân chính lá đều có gai nhỏ. Bông thơm, nhỏ, họp thành chùy ở ngọn. Trái nang, đường kính 3-5mm. Khi chín, nứt thành 2 mảnh vỏ. Trái nhỏ, thường từ 1-5 trái trên 1 cuống, trái xếp hình sao. Hạt hình trứng đường kính từ 2-3mm, màu đen nhẵn bóng. Trái mùi thơm, vị cay tê tê. Cây mọc hoang ở rừng núi nước ta (Lào Cai, Phú Thọ, Hà Tây, Lâm Đồng), miền Nam Trung Quốc (Vân Nam...) cũng có.

Thu hái chế biến: Mùa thu khi trái đã chín, hái trái về phơi, sấy (nhiệt độ vừa phải) cho khô là được. Độ ẩm dưới 12p100. Tỉ lệ hạt đã rơi ra ngoài: dưới 2p100.

Dược liệu phải chứa ít nhất 2p100 tinh dầu.

Thành phần hóa học: Trong trái có tinh dầu, chất cay là Sanshol.

Công dụng: Theo Đông y, hạt sẻn vị cay, tính ấm, hơi có độc vào 3 kinh: Phế, Vị, Thận.

Có tác dụng làm ấm bụng (ôn trung), trừ lạnh, ngoài ra còn tẩy giun, chữa các chứng bệnh đau bụng do lạnh.

Liều dùng: 3-6g.

Lưu ý: Người âm hư, hỏa vượng, huyết áp cao, đại tiện táo, không nên dùng.

- Hạt của cây Hoa tiêu (thật là hạt, đen nhẵn bóng) gọi là tiêu mục, vị đắng, tính lạnh. Có tác dụng lợi niệu, tiêu thũng, chữa phù thũng.

Hiện nay ở Việt Nam sơ bộ có 7 loại cây sẻn:

- Sẻn lá to (xem ở trên) - có dùng làm gia vị.

- Sẻn hôi, còn gọi là Hoàng mộc hôi (Zanthoxylum rhetsa (Roxb) DC). Có ở Phú Thọ và miền Nam nước ta. Có dùng làm gia vị.

- Sẻn (Zanthoxylum acanthopodium D.C), có ở vùng cao, miền Trung (Lang Biang - Ngọc Linh).

 

 - Sẻn gai (Zanthoxylum Armatum D.C), có ở vùng núi cao Lào Cai.

- Sẻn gai còn gọi là Muồng trổ, Muồng truổng, Ưng bất bạc, Buồn chuồn (Zanthoxylum avicennae (Lam.) DC.), có ở vùng núi Lạng Sơn, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam - Đà Nẵng.

 

 

- Đắng cay còn gọi là Sẻn gai (Zanthoxylum planispinum Sieb. et Zucc.), có ở vùng núi cao: Lào Cai, Cao Bằng. Cây này Trung Quốc gọi là Hoa hồ tiêu, Sơn hoa tiêu, Đắng cay ba lá (Zanthoxylum evodiaefolium Guill.), có ở miền Trung nước ta (Khánh Hòa, Lâm Đồng).

Ngoài ra Xuyên tiêu của Trung Quốc được xác định là Zanthoxylum simulans Hance ở ta chưa thấy.

Thiên tiêu của Trung Quốc còn gọi là Sơn hoa tiêu (Zanthoxylum schinifolium Sieb.et Zucc.). Ở ta cũng chưa thấy trồng.

Bài thuốc:

Bài số 1: Ấm bụng, chữa chứng tức ngực, bụng đau buốt, đau dạ dày do lạnh, nôn mửa, không ăn được:
Xuyên tiêu                                                       4g

Gừng khô                                                        4g

Đảng sâm                                                      10g

Kẹo mạch nha                                               30g

Ba vị trên sắc lấy nước uống, bỏ bã, thêm kẹo mạch nha hòa vào, uống lúc còn ấm.

Bài số 2: Dùng ngoài da, rửa chữa ngứa, eczema:

Xuyên tiêu
Khổ sâm
Địa phu tử
Phèn chua.Các vị trên, lượng bằng nhau. Đun nước để rửa.

Bảo quản: Để nơi khô mát. Hoa tiêu còn được dùng để bảo quản Tắc kè khô, chống mọt.